การตลาดเมล็ดพันธุ์

การเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์

ปัจจัยที่มีผลต่อการเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์

            เมล็ดพันธุ์ (seed) เป็นสิ่งมีชีวิต การเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์ คือ การดำรงไว้ซึ่งความมีชีวิตของเมล็ดให้ยาวนานออกไป ฉะนั้น ในการเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์จึงมีปัจจัยต่างๆ ที่เกี่ยวข้องหลายประการ แต่โดยทั่วไปอาจสรุปๆได้ 2 ประการ คือ

            1. ปัจจัยภายนอก

                        - ชนิดของเมล็ดพันธุ์ (species) เมล็ดแต่ละชนิดมีอายุการเก็บรักษาแตกต่างกันไปตามพันธุกรรม เช่น ข้าวเก็บได้นานกว่าถั่วเหลือง

                        - โครงสร้างและองค์ประกอบทางเคมีของเมล็ดพันธุ์ เช่น เมล็ดที่มีองค์ประกอบของแป้ง จะเก็บไว้ได้นานกว่าเมล็ดที่มีองค์ประกอบของไขมัน

            2. ปัจจัยภายนอก

                        - อุณหภูมิความชื้นสัมพัทธ์ของสภาพการเก็บและความชื้นของเมล็ด เมล็ดจะเก็บรักษาไว้ได้อย่างปลอดภัยจะต้องมีความชื้นต่ำ เมล็ดที่มีความชื้นสูงจะมีขบวนการเมตาโบลิซึมสูง นอกจากนี้โรคและแมลงจะเข้าทำลายได้ง่าย ทำให้เสื่อมคุณภาพเร็ว เก็บไว้ไม่ได้นานและเนื่องจากเมล็ดเป็นสิ่งที่มีคุณสมบัติที่เรียกว่า “ไฮโกรสโคปิก” (hygroscopic) คือ สามารถรับหรือถ่ายเทความชื้นของตัวเองให้สมดุลกับบรรยากาศภายนอก

                        - การปฏิบัติหลังการเก็บเกี่ยว ควรเก็บเกี่ยวเมื่อถึงระยะแก่ตัวทางสรีรวิทยาแล้วเท่านั้นและอย่าปล่อยไว้ในไร่นา เพราะจะกระทบกับสภาพความชื้นที่แปรปรวน การนวดและกะเทาะต้องกระทำด้วยความระมัดระวังอย่าให้แตกร้าว และต้องลดความชื้น โดยการตากและควรทำความสะอาด แล้วบรรจุภาชนะโดยเร็ว การปฏิบัติหรือการเก็บเกี่ยวที่ถูกต้องช่วยชะลอการเสื่อมคุณภาพของเมล็ดพันธุ์ได้ทางหนึ่ง

สภาพของโรงเก็บเมล็ดพันธุ์ที่ดี

            โรงเก็บเมล็ดพันธุ์ จะต้องมีคุณลักษณะที่แตกต่าง และพิเศษกว่าโรงเก็บสินค้าทั่วๆไป ด้วยเหตุที่ว่าเมล็ดพันธุ์เป็นสิ่งมีชีวิต และจะต้องคงความมีชีวิตนี้ไว้ด้วย โรงเก็บจึงต้องมีสภาพที่เหมาะสมมั่นคงแข็งแรง และสามารถป้องกันสิ่งต่างๆที่จะมากระทบและเกิดอันตรายต่อสุขภาพของเมล็ดพันธุ์ได้ โดยหลักการทั่วๆไปแล้ว สภาพของโรงเก็บเมล็ดพันธุ์ที่ดีควรมีลักษณะดังนี้

            - พื้นที่จัดเก็บ ควรราบเรียบสม่ำเสมอ มั่นคงแข็งแรง สามารถทนทานน้ำหนักเมล็ดพันธุ์ที่กดทับได้

            - ป้องกันน้ำได้ ดังที่ทราบว่า น้ำเป็นศัตรูที่สำคัญที่สุดของเมล็ดพันธุ์ในระหว่างการเก็บรักษา โรงเก็บจึงต้องสามารถป้องกันน้ำได้ ไม่ว่าจะเป็นการสาดจากน้ำฝน การไหลท่วมจากภายนอก หรือการซึมผ่านจากน้ำใต้ดิน

            - มีการระบายอากาศที่ดี การระบายอากาศให้เกิดการหมุนเวียนถ่ายเทภายในโรงเก็บเป็นการช่วยลดความเสี่ยงการเกิดความร้อนและความชื้นสะสมภายในกองเมล็ดพันธุ์ โรงเก็บที่มีการติดตั้งพัดลมดูดอากาศ จะช่วยในการระบายอากาศได้ดี

            - ป้องกันศัตรูได้ โดยเฉพาะนกหนูและแมลง มักสร้างปัญหาเข้าทำลายเมล็ดพันธุ์ในระหว่างการเก็บรักษาเป็นอย่างมาก โรงเก็บจึงควรสร้างอย่างแข็งแรงมิดชิด ปราศจากร่องและซอกแตกตามผนังอาคาร อันจะทำให้ศัตรูต่างๆนั้น เคลื่อนย้ายเข้า หรืออาศัยเป็นแหล่งหลบซ่อนได้ง่าย

            - ความสะอาด ความสะอาดของโรงเก็บและอาณาบริเวณ เป็นสิ่งที่ต้องดูแลอยู่เป็นประจำ นอกจากจะช่วยลดอัตราการระบาดของศัตรูได้มากแล้ว โรงเก็บที่สะอาด ยังสร้างภาพพจน์ ความมีคุณค่าต่อสินค้าเมล็ดพันธุ์แก่ผู้ได้พบเห็นด้วย

ข้อควรปฏิบัติขณะเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์

            1. ควรตรวจสอบความงอกของเมล็ดพันธุ์ เพราะความงอกของเมล็ดพันธุ์เป็นคุณสมบัติที่สำคัญและเป็นลักษณะบ่งชี้ถึงคุณภาพของเมล็ดพันธุ์ได้ดีที่สุดลักษณะหนึ่งการตรวจสอบความงอก ทำให้เราสามารถจะตัดสินใจได้ว่า

            - เมล็ดพันธุ์เสื่อมคุณภาพช้าหรือเร็วหรือไม่

            - ควรจะเก็บต่อไปหรือไม่

            - วางแผนการเพาะปลูกได้อย่างประหยัด

            - สามารถปรับปรุงวิธีการเก็บรักษาตามความจำเป็น

            2. ตรวจสอบความชื้น ความชื้นเมล็ดพันธุ์ หมายถึง ปริมาณน้ำที่มีอยู่ในเมล็ดทั้งหมด สามารถถูกดูดออกมาได้ด้วยการตากแห้ง หรือวิธีอื่นๆ โดยไม่ก่อให้เกิดปฏิกิริยาสลายตัวหรือไม่ทำให้สารจำพวกระเหยได้ภายในเมล็ดถูกดึงออกไปด้วย ซึ่งเมล็ดพันธุ์ที่มีคุณภาพดีควรเป็นเมล็ดพันธุ์ที่แห้งหรือมีความชื้นต่ำ เพราะหากเมล็ดมีความชื้นสูง จะทำให้ความงอกลดเร็วเกิดปัญหาโรคระบาดเร็ว ทำความเสียหายต่อคุณภาพของเมล็ดพันธุ์

            3. ตรวจสอบศัตรูในโรงเก็บ ในการควบคุมศัตรูในโรงเก็บเมล็ดพันธุ์นั้น มีความยากพอสมควร โดยเฉพาะในเมล็ดพันธุ์ก่อนนำมาเก็บนั้นมีความชื้นและสิ่งเจือปนสูง และไม่ได้คลุกสารเคมีป้องกันกำจัดโรคแมลง ซึ่งในทางปฏิบัตินั้นไม่สามารถรมยาฆ่าแมลงได้หมดทุกกองในโรงเก็บเดียวกัน แมลงหรือโรคจะระบาดหรือเข้ามาทำลายจากกองข้างเคียง ดังนั้น การตรวจสอบศัตรูเมล็ดพันธุ์ในโรงเก็บจึงมีความจำเป็นในการควบคุมศัตรูเมล็ดพันธุ์ในโรงเก็บที่ได้ผลดีต้องใช้วิธีตรวจสอบและหมั่นดูแลอย่างสม่ำเสมอพร้อมกับใช้วิธีป้องกันกำจัดร่วมกัน 3 วิธี คือ

            - การรมเมล็ดพันธุ์ด้วยสารเคมี

            - การพ่นสารเคมีที่พื้นและผนังโรงเก็บรวมทั้งกระสอบหรือภาชนะบรรจุเมล็ดพันธุ์

            - การคลุกสารเคมีเมล็ดพันธุ์